Sự nguy hiểm của công việc dịch

Ít người nghĩ công việc dịch có thể nguy hiểm đến tính mạng. Nếu có, thì chỉ có thể xảy ra từ hồi xa xưa. Có thật vậy không?

Vừa dứt loạt phim Harry Potter tôi lừng khừng lưỡng lự muốn đọc loạt truyện này, vì đã biết cốt truyện qua bộ phim, tôi hơi ngán những quyển sách dày. Và thú thật, sau này tôi chỉ thích đọc non-fiction. Rồi tình cờ tôi biết được có một nhà văn Mỹ, George R. R. Martin, nổi cáu khi mất giải thưởng (Nebula hay Hugo gì đó, dành cho thể loại fantasy và science fiction) vào tay Rowling. Rồi thêm một tình cờ tôi nhìn thấy bộ phim A Game of Thrones, dựa vào bộ truyện của tác giả này. Quyển sách của ông tôi nhìn thấy được bán rẻ, và có khi cho không ở Free Library, đôi ba lần. Tôi không mua, không nhặt, vì nghĩ là mình khó mà đọc cho xong những cuốn sách dày như thế.

A Game of Thrones cũng như The Hunger Games chiếm ngự giới mê phim kể cả phim dành cho truyền hình cả chục năm nay. Tôi cũng có một đôi lần xem The Hunger Games nhưng không thấy bị mê hoặc. Tôi lại không thoát khỏi sự hấp dẫn của A Game of Thrones. Tôi lần lượt xem bộ phim từ năm thứ nhất đến năm thứ tư. Có một vài khía cạnh tôi không thích thí dụ như cảnh giết chóc ghê rợn máu me và những cảnh tình dục quá trắng trợn và quá nhiều. Tuy nhiên tôi bị thu hút hoàn toàn, thậm chí có thể nói là bị mê hoặc, bởi plot, subplot, và counterplot, chẳng biết dịch thế nào cho đúng, nói một cách khác và đơn giản hơn, đó là cốt truyện với những chi tiết âm mưu và phản pháo lắt léo được khai mở công phu và khéo léo. Tôi cũng hoàn toàn khâm phục tác giả đã cấu tạo những nhân vật rất độc đáo, khai thác nhiều khía cạnh tình cảm phức tạp trong cuộc đời, với những câu đối thoại thật thông minh. Thảo nào bộ truyện này là best seller và được dựng thành phim.

Lúc sau này, tôi có một sự ngưỡng mộ đặc biệt dành cho phim. Tôi thường xem phim trước khi chọn quyển sách để đọc, luôn nhớ rằng sách và phim tuy có cùng cốt truyện nhưng cách thể hiện rất khác nhau. Đến đây tôi chợt nhận ra rằng tôi đã đi quá xa cái đề tài tôi muốn viết cho blog này. Đó là sự nguy hiểm của công việc dịch. Đôi khi dịch đúng cũng chết mà dịch sai cũng chết.

Trong đoạn phim Walk of Punishment, Third Season, Disc 2, Chapter 5 và 6 của bộ phim A Game of Thrones, Daenerys, mẹ của ba con rồng, đến viếng một bộ lạc trong sa mạc mà chúa tể của bộ lạc này là chủ của đám dân nô lệ. Daenerys qua đoạn phim trước đã giải phóng một bộ lạc nô lệ khác họ tự nguyện làm dân và quân của nàng. Lần này, Daenerys đòi mua tất cả số nô lệ trong bộ lạc này con số lên đến 8000 người. Vị chúa bộ lạc này là một người thô lổ dùng toàn những lời thóa mạ Daenerys. Hai người nói chuyện với nhau qua một nữ thông dịch viên. Ở cuối đoạn phim này, thông dịch viên nói tên cô là Missandei. Vị chúa bộ lạc tên là Greizhen. Daenerys với đoàn tùy tùng và dân quân mới thu phục là một đoàn quân rách rưới và đói khát. Khi nàng nằng nặc đòi mua tất cả 8000 nô lệ, Greizhen nói:

– She wants to buy them all. (Missandei)
– She can’t afford them. The slut thinks she can flash her tits, and makes us give her whatever she wants. (Greizhen)
. . .
– The slut cannot pay for all of this. (Greizhen)
– Master Kraznys says you cannot afford this. (Misandei)
Dịch: Slut là tiếng tục ám chỉ một người lang chạ, tạm dịch là con đĩ.
– Bà ấy đòi mua tất cả (8000 quân nô lệ).
Ả không có khả năng để trả. Con đĩ này cứ tưởng là nhá cái bộ vú ra là có thể sai khiến chúng ta mang cho ả tất cả mọi thứ ả muốn.
. . .
– Con đĩ này không thể nào trả tiền mua cho tất cả đám nô lệ này.
– Ông chủ (người Kraznys) nói là bà không đủ khả năng để mua.
Hai bên trả giá qua lại, Greizhen nói là tài sản của Daenerys, kể cả chiếc thuyền nàng mới thu phục từ bộ lạc trước chỉ mua được cho nàng 100 người lính Unsullied.
– Her ship will buy her 100 Unsullied, no more. (Greizhen)
– Your ship will buy you 100 Unsullied. (Missandei)
– And this because I like the curve of her ass. (Greizhen)
– Because Master Kraznys is generous. (Missandei)
Dịch:
Chiếc thuyền của cô ả chỉ đáng giá 100 người lính Unsullied.
– Chiếc thuyền của bà có thể mua được 100 người lính Unsullied.
– Và đó là nhờ ta thích cái đường cong nét lượn của cái mông của ả.
– Bởi vì ông chủ là người hào phóng.
Bạn đọc chú ý là khi dịch lại lời ông chủ, Missandei đã tự động dịch khác đi, không dùng những chữ nhục mạ tục tằn, nhưng vẫn giữ được ý chính của người chủ. Greizhen thóa mạ cả những người Dothraki bộ hạ mới thu phục của Daenerys.

– Her Dothraki smell of shit. (Greizhen)
– The Dothraki you have with you. (Missandei)
– But may be useful as pig feed. (Greizhen)
– The Dothraki you have are not worth what they cost to feed… (interpretor)
Dịch là:
– Đám Dothraki thúi như cứt.
– Người Dothraki đi với bà.
– Có thể được dùng làm thức ăn nuôi heo.
– Người Dothraki đi với bà giá trị không bằng tiền dùng để nuôi…
Lúc này, may mắn là tiếng ồn của người chung quanh làm át đi lời dịch của Missandei. Sau khi mặc cả, Daenerys có thể mua tất cả 8000 lính Unsullied bằng một con rồng lớn nhất trong ba con rồng của nàng. Nàng cũng đòi mua luôn Missandei vì nhờ có Missandei mà cuộc mua bán mặc cả được dễ dàng. Sau khi Missandei thuộc về Daenerys, hai người trò chuyện với nhau:

– You belong to me now. It is your duty to tell me the truth.
– Yes, Your Grace. Lying is a great offense. Many of those on the Walk of Punishment were taken there for less.
– I offered water to a slave dying on the Walk of Punishment. Do you know what he said to me? “Let me die.”
– There are no masters in the grave, Your Grace.
Dịch:
– Mi đã thuộc về ta. Bổn phận của mi là phải nói thật với ta.
– Vâng, thưa Ngài. Nói dối là tội rất lớn. Nhiều người (bị đóng đinh treo trên cây thập tự) trên đoạn Đường Trừng Phạt lỗi của họ còn nhẹ hơn tội nói dối.
– Ta mang nước cho một nô lệ đang hấp hối trên Đường Trừng Phạt. Mi có biết hắn nói gì với ta không? “Hãy để cho tôi chết.”
– Trong mộ thì không có ông chủ nữa. Thưa Ngài.
Ở đây, Missandei có thể không chú ý, Daenerys thố lộ là nàng có thể nghe và hiểu được tiếng Valyr. Sau khi thu được đoàn quân Unsullied, những người được huấn luyện thuần thục, không sợ chết, tuyệt đối trung thành với chủ. Daenerys dùng tiếng Valyr một cách thuần thục để điều động đoàn quân. Valyr là tiếng mẹ đẻ của Daenerys, ít người biết điều này vì nàng bị lưu lạc sau khi cha nàng bị giết chết và vương quốc của nàng bị rơi vào tay người khác. Để trả thù sự nhục mạ của Greizhen, nàng cho con rồng phà lửa đốt cháy Greizhen.

Missandei là một thông dịch viên tài giỏi và khôn khéo. Ở trường hợp của nàng, dịch sai ý của Greizhen thì sẽ chết, vì hắn ta là một người thô lổ và độc tài. Nếu dịch cho sát với ý của Greizhen thì sẽ làm Daenerys phật ý và có thể nàng sẽ thóa mạ trở lại và nếu nàng dịch những lời chửi bới này thì sẽ bị Greizhen giết. Khi làm thông dịch viên của cuộc mua bán này, Missandei không biết được khả năng ngôn ngữ của hai người đang mua bán với nhau đến mức độ nào. Missandei cũng không thể nào biết trước là nàng sẽ thuộc về quyền sở hữu của Daenerys, người chủ mới. Mọi sự thất kính, hay sai lầm của nàng, đều có thể khiến nàng bị chết trong tay của hai người. Missandei không dịch sai, cũng không hoàn toàn thật hay sát với ý người nói. Đôi khi nàng dùng chữ nhẹ đi, đôi khi bỏ lửng nhân lúc ồn ào. Tóm lại, nàng vẫn “Tell the truth, but tell it slant” (Emily Dickinson).

Đừng tưởng công việc dịch không nguy hiểm đến chết người. Số thông dịch viên Iraq bị giết rất nhiều vì dân và cả quân Iraq thường đổ lỗi cho người thông dịch nếu kết quả không được như ý họ muốn.

18 thoughts on “Sự nguy hiểm của công việc dịch”

  1. Cô làm cháu nhớ tới cuốn Harry Potter bản tiếng Việt (bản dịch đời đầu): cầm lên đọc được 2 chương xong cháu buông sách và tới giờ vẫn bị ám ảnh bởi cuốn đó tới mức chưa dám cầm vào bản tiếng Anh đọc lại. Lý do là có rất nhiều từ ngữ khi dịch giả dùng từ tiếng Việt thì nghe rất buồn cười (ví dụ buồn cười nhất là play station = cái trạm chơi). Biết là rất không công bằng cho cuốn sách nhưng người dịch chỉ cần có những “lỗi” như vậy làm cháu hoàn toàn buông cuốn sách tới gần 10 năm trời.
    Nhân tiện, cháu cũng đang đọc “Game of throne” và rất thích đoạn mua bán có Missandei làm thông dịch cô ạ.

    Liked by 2 people

    1. Cô thấy quyển Harry Potter rất khó dịch vì nó có nhiều từ cô cũng không biết dịch thế nào cho hay. Cô cũng không biết cái play station thì dịch làm sao và tiếng Việt có chữ này không. Nếu bỏ qua những chữ dịch không vừa ý thì độc giả cũng có được một bộ truyện hấp dẫn để đọc.

      Liked by 1 person

      1. Dạ đúng là khó có thể dịch được những chơi chữ mà bản gốc có. Có điều cá nhân cháu thấy nếu không dịch được thì nên để nguyên và có chú thích ở dưới trang thì người đọc hoàn toàn chấp nhận điều đó và đón nhận tác phẩm tốt hơn😉

        Liked by 2 people

  2. Con không biết ng khác thế nào nhưng mà hồi 10 tuổi con đọc Harry Potter, bản dịch của Lý Lan, rồi lớn lên cùng bộ truyện. Sau này con có mua bản gốc tiếng Anh đọc và cũng thích, nhưng mà vẫn rất yêu thích bản dịch của cô Lý Lan, chắc tại cái gì chia trong thì “tuổi thơ” đều đẹp, đều hay hơn mức bình thường. Mà cũng có thể vì tuổi nhỏ, nên không biết gì, cũng chẳng xăm soi hay thắc mắc.

    Phim Harry Potter thì con cực kỳ không thích 4 phim cuối, vì cắt chi tiết truyện quá nhiều. Chắc con hơi cực đoan, nhưng con không thích phim chuyển thể từ sách lắm, coi 10 phim thì thấy hết 9 phim sách hay hơn.

    Liked by 1 person

    1. Chuyện hay dở, thích hay không thích thì tùy ở mỗi người. Có độc giả như cháu thích bản dịch thì dịch giả sẽ rất là vui lòng. Hầu hết người đọc sách đều thích sách hơn phim một phần là vì khi mình đọc mình đã tự làm một cuốn phim trong tư tưởng rồi do đó mọi sự khác biệt đều làm mình có đôi chút thất vọng.

      Like

  3. Em từng dạy dịch tại một trường đại học, sống nhiều năm bằng nghề dịch tài liệu kỹ thuật cho các tổ chức quốc tế và phiên dịch cho các hội thảo kỹ thuật (chưa bao giờ em dám dịch văn học). Nghề dịch là nghề nặng nhọc, đòi hỏi sự tuân thủ quy trình, tính cẩn thận tỉ mỉ và kiên trì. Đối với người làm phiên dịch (thông ngôn), còn cần biết các quy định lễ tân, kiến thức xã hội và phải nhạy cảm về văn hóa nữa. Trong 5 khóa sinh viên em trực tiếp dạy nghề này (mỗi khóa 160 em), chỉ có khoảng 5% trụ được với nghề với tư cách là biên dịch/phiên dịch chuyên nghiệp. Có vẻ nghề cũng kén người.

    Liked by 2 people

    1. Cám ơn em. Bấy lâu nay chị múa rìu qua mắt thợ. Dịch kỹ thuật đòi hỏi từ chuyên môn của kỹ thuật. Tùy theo cuốn sách, có khi dịch văn học, chị nghĩ, không khó lắm. Tuy nhiên, có nhiều quyển tiểu thuyết đòi hỏi kiến thức chuyên môn rất nhiều. Rất nhiều khi dù chỉ dịch chơi một vài đoạn đơn giản chị mang cảm giác bất lực. Nói về tài thì bao giờ cũng có mức độ cao thấp giỏi dở và nhiều năm kinh nghiệm, do đó có người giỏi và người cần phải rèn luyện. Chị luôn luôn tôn trọng dịch giả, có nhúng tay vào dù chỉ dịch chơi, thì mới thấy cái khó của công việc. Không có dịch giả thì có biết bao nhiêu cái hay của một nền văn hóa khác mình không có cơ hội để tiếp xúc và học hỏi vì không biết ngôn ngữ ấy.

      Like

      1. Sao chị nói vậy, chị dịch hay lắm mà. Dịch kỹ thuật dễ hơn chị ạ, vì ngôn từ thường là đơn nghĩa, dạng ngữ và văn phong có quy định rõ ràng. Văn học là sản phẩm của sáng tạo, của cách nhìn rất cá nhân và đặc biệt của tác giả, của văn hóa bối cảnh và điển tích mà nó được gắn vào, nên vô cùng khó dịch. Những đoạn ngắn chị dịch đều rất hay.
        Andy Martin từng nói “Translation is basically impossible”, với hàm ý rằng sẽ không bao giờ dịch giả có thể chuyển ngữ 100% nguyên tác, chỉ có thể cố hết sức để bản dịch tiệm cận nhất với nguyên tác, với thông điệp và cái hồn của nguyên tác mà thôi. Nên với em, những ai quan tâm đến nghề dịch một cách nghiêm túc, đều là những người lao động chấp nhận một công việc khó khăn.

        Liked by 1 person

  4. Nói đến chuyện dịch, cách đây vài năm em làm trong một cái project bên South America, specifications của họ bằng tiếng Portuguese, họ không kiếm ra người dịch kịp nên em phải dùng google để dịch, có nhiều từ kỹ thuật dịch qua tiếng mỹ đọc vô không hiểu gì hết . Không biết những gì em làm đúng được bao nhiêu phần trăm họ muốn nhưng em thì được bao nhiêu là trận cười đau bụng🙂

    Liked by 1 person

    1. Vậy mới thấy dịch là cần thiết, và không phải bất cứ lúc nào dịch giả cũng có đủ cơ hội và dụng cụ để dịch cho đúng. Và cũng nhiều khi không tìm được dịch giả thích hợp tối ưu cho tác phẩm cần được dịch. Thôi thì cứ làm với tất cả khả năng của mình, miễn là đừng chết người và chết cả mình🙂

      Liked by 1 person

  5. Nói về công việc dịch thuật và phiên dịch thì DQ gặp mỗi ngày vì đó là 1 phần công việc của DQ. Ngày xưa thì phiên dịch ở các bệnh viện, sau này thì dịch thuật và phiên dịch bên toà án (cái này phải lấy certificate đàng hoàng). Còn bây giờ thì dịch thuật và phiên dịch bên chính phủ thôi. Tính ra thì công việc bây giờ so ra là nhẹ lòng nhất so với các lần phiên dịch ở bệnh viện hay toà án. Nhất là ở toà án thì phải dịch thật nhanh và phải thật chính xác từng câu chữ, nhất là những từ chuyên môn. Ngay cả ở bệnh viện cũng thế, vì toàn từ chuyên môn nhiều. DQ còn nhớ có lần phiên dịch cho 1 ca bệnh nặng, BS nói chú bệnh nhân đó chỉ còn sống được không quá 1 tháng nữa thôi, mà DQ khi dịch đã phải khựng lại 1 lúc.

    Dạo sau này, khi làm việc với bên chính phủ, thấy có nhiều tài liệu, họ đưa qua bên LanguageUSA hay một công ty thông dịch nào đó dịch xong, gửi trả lại cho bên DQ xem thì ôi chao, đọc mà muốn té ngửa luôn. Vì họ dịch theo kiểu từng từ một, không đúng cả ngữ pháp VN mình nữa. Đọc mà như đang nhai sạn vậy đó. Mãi một lúc mới hiểu rằng, có nhiều người đã dùng google translation hay một software nào đó để dịch mà không hề đọc lại rõ là khi software dịch thì nó chỉ dịch từng từ mà không hề có ngữ pháp chuẩn xác gì hết. Mà đôi khi một từ có nhiều nghĩ, software dịch thì đâu biết chọn nghĩa nào cho chính xác theo từng hoàn cảnh đâu hơ.

    Á, khi không nói nhiều quá. Mà DQ cũng đồng ý với Bà Tám là đôi khi công việc dịch cũng rất nguy hiểm!!!😉🙂🙂

    Liked by 2 people

      1. Á, DQ hổng dám ….. lên lớp với ai hết trọi á Bà Tám ơi. Mỗi người có một cách dịch thuật, làm việc khác nhau mà.
        Bên công việc của DQ dính dáng đến dịch thuật và phiên dịch nên chịu vậy thôi à🙂

        DQ vẫn phải học hỏi từ Bà Tám và mọi người nhiều lắm chứ ạ!

        Liked by 1 person

          1. Dạ thưa dạo này DQ bận rộn bên công việc và cả gia đình nên hổng rảnh tay nhiều để dạo blog đó mà Bà Tám ơi. Bữa qua thức canh đ/t nên mới bò vô blog trả lời mấy cái còm và dạo lang thang 1 chút mờ.🙂🙂

            Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s