Sách được giải thưởng có là sách hay không?

Hôm trước tôi tò mò tự hỏi ở Hoa Kỳ có bao nhiêu quyển sách được xuất bản hằng năm. Thử google một phát thấy Wikipedia cho biết năm 2009 nước Mỹ cho xuất bản hơn 288 ngàn quyển sách và ở nước Anh năm 2005 xuất bản 206 ngàn quyển sách mới. Tính trung bình ở Hoa Kỳ mỗi ngày có 790 sách được xuất bản. Trong số sách mới được xuất bản có bao nhiêu quyển sách hay? Tôi nghĩ có lẽ quyển nào cũng hay, nếu không hay ai xuất bản làm gì? Nhưng thế nào là quyển sách hay? Ai có thể xác định giá trị của một tác phẩm?

Bạn có lẽ sẽ đồng ý với tôi là chuyện hay dở rất khó xác định vì nó tùy hợp vào sở thích của mỗi người; và ngoại trừ người ta cùng đồng ý dùng cái gì để làm thước đo sự hay dở, khó mà đi đến một kết luận giống nhau. Thông thường, người ta dựa vào ý kiến của những chuyên gia để nhận định và phê bình. Chỉ nói riêng về lãnh vực văn chương người ta chọn những nhà phê bình có kinh nghiệm, những nhà văn hay nhà thơ đã xác định vị trí của họ trong trường văn trận bút, lập thành ủy ban giám khảo để chấm điểm các tác phẩm mới xuất bản trong năm và trao giải thưởng cho tác phẩm hay nhất. Tôi đang nghĩ đến các giải thưởng như Booker Man, Goncourt, Pulitzer, chứ Nobel là giải tặng cho công trình văn học suốt một đời của tác giả.

Ở đây xin thưa tôi chỉ lan man chuyện sách ở bên ngoài Việt Nam qua những gì tôi đọc thấy trên báo chí chứ tôi không dám nói leo chuyện ở Việt Nam bởi vì tôi xa xứ đã lâu và cũng không theo dõi tình hình giải thưởng ở Việt Nam. Cách đây vài ngày tôi nhận được e-mail của Ban Tổ Chức giải Booker Man thông báo là sáu tác phẩm đã được chọn vào vòng chung kết năm 2011 nhân đó tôi tự hỏi sách được giải thưởng có chắc chắn là sách hay không? Dĩ nhiên là sách phải hay chứ, hay ít ra là phải hay với Ban Giám Khảo. Nhưng hay với Ban Giám Khảo thì có hay với tôi không? Hừ, tôi là ai mà dám đem so mình với Ban Giám Khảo của một giải văn học chứ. Tôi là người đọc vô danh, người đọc trung bình, người có thể bỏ tiền ra mua tác phẩm nếu nó hay. Liệu tôi có nên tin vào sự thẩm định giá trị tác phẩm của Ban Giám Khảo không? Liệu tất cả những người này có hoàn toàn đồng ý với nhau khi chọn một tác phẩm để trao giải thưởng?

Hoàn toàn đồng ý với nhau về chất lượng một quyển sách thật là khó khăn. Cứ nhìn cách bồi thẩm đoàn quyết định một bị cáo có tội hay không là biết. Bồi thẩm đoàn có chứng cớ vật chất hiển nhiên mà có khi còn không thể đi đến chỗ nhất trí thì chuyện thẩm định giá trị của một quyển sách là một khái niệm vô cùng mơ hồ.

Chuyện Ban Giám Khảo không nhất trí trong việc chọn trao giải thưởng cho một tác giả không phải là chuyện lạ. Mới năm rồi, một người trong Hội đồng tuyển chọn giải International Booker Man đã rút tên ra khỏi Hội đồng để phản đối việc trao tặng giải thưởng cho Philip Roth. Không sao, đa số thắng thiểu số. Nếu lấy số đông làm khuôn mẫu quyết định sự hay dở thế thì ý kiến của độc giả thầm lặng có quan trọng không?

Với riêng tôi, vốn không phải là người đọc uyên bác, tôi không luôn luôn cảm thấy thích thú khi đọc các quyển sách được giải thưởng. Liên tiếp mấy năm liền tôi không thấy hứng thú khi đọc các tác phẩm được giải văn học Pulitzer. Rất có thể vì tôi đọc trong tình trạng mỏi mệt, hay do sự khác biệt về văn hóa, cũng có thể do tôi ngu dốt. Tôi thường thấy chán đến buồn ngủ mỗi khi tôi đọc tác phẩm của Coetzee và Pamuk là những nhà văn được trao giải Nobel, giải thưởng cao quí nhất trong tất cả giải thưởng, nhưng lại thấy thú vị khi đọc những quyển sách được giải thưởng nhỏ hơn hay có khi không được giải thưởng như The Reader, The English Patient, The Kite Runner, Perfume, v.v…

Nhưng tôi chỉ là một tay mơ trong chuyện đọc sách, thế còn những người khác thì sao?

Giải thưởng Booker Man được thành lập năm 1969 là giải thưởng có giá trị, ngoài số tiền chừng 80 ngàn Mỹ kim, người ta còn công nhận giải thưởng này chọn đúng người, đúng tài năng, và không thiên vị. Rất nhiều nhà văn nổi tiếng đã được trao giải thưởng này cũng như nhiều nhà văn nhờ giải này mà nổi tiếng. Ngày 8 tháng 12 năm 2009,tờ báo Guardian cho chạy một bài độc giả được tự do bình phẩm, và mời giới blogger đề cử tên quyển sách dở nhất thập niên. Những ký giả phụ trách mục này dự đoán là độc giả sẽ nện các tác giả như Paul Coelho, Katie Price, Dean Koontz, hay Jack Collins là những tác giả rất ăn khách nhưng không được giới văn học tôn vinh lên hàng đầu. Tuy nhiên, họ đã một phen thất vọng; bởi vì tất cả 892 người “còm” tự do này chỉ tấn công những cuốn sách họ cho là được đề cao quá đáng qua giải thưởng Booker Man.

Hơn 200 còm sĩ đã chỉ trích tác giả Ian McEwan, là tác giả hầu như năm nào người ta cũng cằn nhằn tại sao ông này không được trao giải nếu năm ấy ông có quyển sách mới xuất bản. Những còm sĩ kia thì thiếu điều nhai xương các nhà văn khác được giải thưởng Booker Man. Có người phán rằng “On Chesil Beach và Saturday là hai quyển sách tồi tệ nhất mà tôi đọc trong thập niên qua.” Thậm chí có người còn dùng những chữ tục tằn để phê phán tác phẩm của McEwan. The Life of Pi của Yann Martel, The Gathering của Anne Enright, Oryx and Crake của Margaret Atwood, Never Let Me Go của Kazuo Ishiguro, The Sea của John Banville, Disgrace của Coetzee cũng chung số phận bị chê bai

Tôi không biết ngày nào Hội Đồng Giám Định Giải Văn Chương Nobel dám chơi bạo làm một phát giống như tờ báo Guardian để còm sĩ bình phẩm các tác phẩm được trao giải văn chương Nobel. Pulitzer và Goncourt nữa chứ.

Ok, rất nhiều còm sĩ này chỉ là những anh chị losers, bất tài thua kém người ta nên ganh ghét, tuy nhiên cũng chứng minh được một điều không phải ai cũng công nhận quyển sách được giải thưởng là quyển sách hay. Không đồng ý cái hay của một tác phẩm thì rõ ràng đòi nắm được một tác phẩm toàn hảo là một điều bất toàn.  Ai là người có thể đặt cái khuôn vàng thước ngọc của sự hoàn hảo? Ai? Ông trời hay bà trời?

Thế những khen ngợi chê bai của các nhà điểm sách hay phê bình gia có thể được dùng để đánh giá cái hay của một tác phẩm không? Có thể có cũng có thể không, và cũng chỉ ở mức độ tương đối thôi. John Updike, ngoài là nhà văn lớn còn là phê bình gia văn học nghệ thuật, có đưa ra một trong sáu nguyên tắc ông dùng để phê bình đó là đừng dùng tác phẩm mình định phê bình như là vũ khí hay đạn dược để tấn công nhà văn hay nhà phê bình khác. Tôi không biết có ai đồng ý và vâng theo lời ông không, nhưng khi ông nêu ra vấn đề này thì quả là, có khi sự khen chê một tác phẩm không chỉ vì nội dung của tác phẩm.

Các nhà điểm sách và phê bình của Mỹ rất ít khi nặng tay với các tác phẩm đầu tay. Bạn nên nhớ họ làm việc ăn lương và một phần công việc của họ là khuyến khích người đọc mua sách. Trong thị trường chữ nghĩa quốc nội họ cần phải làm việc lâu dài với nhau vì thế họ thường khen nhiều hơn chê. Họ đập không tiếc lời các nhà văn được các giải thưởng lớn ở châu Âu, như Houellebecq chẳng hạn. Cái chê này lại quan trọng hơn cái khen những tác phẩm đầu tay ở Mỹ. Phải đáng mặt lắm mới bị chê tàn tệ trên những tờ báo này bởi những cây bút đã thành danh này. Thường thì người ta mạnh miệng chê mấy nhà văn ở nước ngoài bởi vì biết mấy đứa cóc chết này không thể làm bể nồi cơm hay hạ bệ mình. Nhất là chúng nó không thể đăng đàn để khua môi múa mỏ.

Tóm lại, sách được giải thưởng có là sách hay không? Tôi nghĩ câu trả lời tùy theo người đọc. Thế thì độc giả trung bình như tôi cần phải dựa vào đâu để chọn một quyển sách hay để đọc? Thì vẫn dựa vào lời khen ngợi truyền miệng của độc giả giống như mình, các bài điểm sách và các giải thưởng chứ dựa vào đâu. Các chuyên gia nói thì mình nghe, nhưng nghe kiểu để đó, không tin hoàn toàn mà
cũng không hoàn toàn không tin. Sự nhận định một tác phẩm vẫn ở chính độc giả. Phải đọc rồi thì mới biết là tác phẩm hay dở cho dù nó được giải thưởng hay không. À ha, bạn cười tôi, thế là lỡ mua quyển sách rồi thấy nó dở thật là uổng tiền quá. Tôi xui bạn mua nhưng tôi thì không mua, toàn đọc cọp trong thư viện thôi. Tôi nghĩ tác giả của những tác phẩm hay nhờ cậy những độc giả thầm lặng như tôi. Tác phẩm có tồn tại lâu dài hay không là nhờ người đọc, nếu hay người ta bảo với nhau. Tác phẩm tồn tại lâu dài nhờ nó còn nằm trong tâm tình người đọc.

[1] http://en.wikipedia.org/wiki/Books_published_per_country_per_year
[2] How Literature Works 50 Key Concepts – John Sutherland

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s