Quê Hương Mỗi Người Chỉ Một

1

Sài Gòn, phóng Solex rất nhanh.

2

Đồ gốm nung, ở một hè phố Hội An, những món quà nhỏ bé được du khách mua về làm quà.

3

Một chiếc cầu tre lắc lẻo gập ghềnh, cảnh trong vườn của một nhà hàng trên một hòn đảo nhỏ ở Bến Tre.

Quê hương mỗi người chỉ một. Đó là một câu trong bài hát lần đầu tiên tôi được nghe khi tôi về VN thăm má tôi năm 1991. Bài hát được trình bày qua giọng thổ trầm của một ca sĩ người Huế, Bảo Yến. Tôi nghe bài hát này thấy xao xuyến quá nên bài hát trở lại trong óc tôi nhiều lần. Sau đó tôi được biết đó là bài thơ của Đỗ Trung Quân được Giáp Văn Thạch phổ nhạc. (Thấy trên internet nói là Giáp văn Thạch nếu có sai xin bạn đọc chỉ giùm.) Đỗ Trung Quân là nhà thơ rất được yêu mến. Ngay từ những ngày hòa bình tôi đã được đọc bài thơ nói về cô thanh niên xung phong của ông rất cảm động. Bài thơ có những câu như Cô ấy ngã mấy lần tôi đếm được. Mà sao không khóc mới lạ lùng. Lúc ấy tôi ngỡ ông là nhà thơ ngoài Bắc vào Nam vì thơ của ông rất thích hợp với cuộc đời vừa đổi mới.

Quê hương là gì hở mẹ? Mà cô giáo dạy phải yêu. Quê hương là gì hở mẹ? Ai đi xa cũng nhớ nhiều.

Bài hát, ngay lúc ấy, làm tôi cảm động. Không biết có phải vì tôi đang ở trong tâm trạng lạc lõng xa nhà, hay vì cái giọng Huế áo não của cô ca sĩ “quê hượng ai mạ không nhợ” mà tôi đâm ra rưng rưng. Tôi đang ở cạnh má tôi, trong căn nhà tôi lớn lên, nhưng tôi rất buồn vì nhớ đứa con gái đầu lòng chưa đầy tuổi tôi để ở lại Mỹ với bố nó. Tôi phải tức tốc về thăm má tôi vì chị tôi bảo bà cụ đang ốm nặng sợ không qua khỏi. Rồi thì tôi ở cạnh mẹ tôi, trong căn nhà, trong thành phố mà tôi được sinh ra, rồi lớn lên, mà tâm hồn thì đang nhớ về gia đình nhỏ bé của riêng tôi bên kia bờ đại dương. Đó là một miền đất xa lạ tôi sống ở đó được mười năm. Tôi chẳng nhớ nhà nhớ vườn con đường bến xe ở đấy như nhớ quê hương, tôi chỉ nhớ người thân. Ở đây thì nhớ đó. Ở đó thì nhớ đây. Vậy thì đây hay đó là quê hương? Và quê hương là gì?

Quê hương là gì hở mẹ? Quê là quê quán, nơi người ta được sinh ra đời và lớn lên ở đó. Thế còn hương? Trong bài thơ Hoàng Hạc Lâu, Thôi Hiệu viết nhật mộ hương quan hà xứ thị ông Tản Đà đã dịch ra quê hương khuất bóng hoàng hôn. Có phải hương cũng là quê quán? Quyển Hán Việt Từ Điển của ông Đào Duy Anh giải thích hương là làng, là nhà quê.

Má tôi sinh ra ở Cái Bè, Mỹ Tho, lưu lạc lên Sài Gòn kiếm sống, thỉnh thoảng về quê thăm người thân. Vậy thì Cái Bè là quê hương của má tôi, nhưng nó lại không phải là quê hương của tôi. Tôi được sinh ra ở Sài Gòn, trong nhà thương Từ Dũ, quận nhì. Nhà tôi ở là nhà của chị tôi, ở khu Vĩnh hội, cạnh chùa Giác Nguyên gần cây cầu ông Lãnh nước đen ngòm. Khu ấy bây giờ bị giải tỏa, chùa Giác Nguyên vẫn còn, nhưng căn nhà của chị đã bị san bằng má tôi và chị tôi cũng đã qua đời. Những người con của chị tôi dọn đi chỗ khác. Nếu định nghĩa quê hương là một nơi chốn cụ thể, nơi mình sinh ra và lớn lên, thì quê hương của tôi đã không còn. Tôi không còn một quê hương để trở về.

Mà cô giáo dạy phải yêu. Tôi đang ở cái tuổi mà chuyện gì tôi cũng mang ra để mổ xẻ và suy nghĩ. Tình yêu, lòng yêu thương, có thể dạy cho người khác được không? Có lần tôi xem phim Aladin và cây đèn thần, Aladin cọ vào cây đèn và ông thần hiện ra cho Aladin ba điều ước. Thần có thể mang giàu sang, biến Aladin thành hoàng tử nhưng thần nói rõ là thần không thể bắt người này fall in love với người kia. Không ai có thể bắt người khác yêu mình, mình chỉ có thể cố gắng dễ yêu để được yêu. Có phải chăng lời dạy phải yêu quê hương là một điều khó có thể thực hiện?

Ai đi xa cũng nhớ nhiều. Khi thuyền tôi ra đến hải phận quốc tế có người kêu lên ra hải phận quốc tế thế là thoát rồi. Tôi không nghĩ đến căn nhà hay khu phố mà tôi nghĩ đến má tôi và ứa nước mắt. Thế là đã nghìn trùng xa cách. Thế là đi mà không hẹn trở về. Trong ba mươi năm ở nước ngoài, tôi nhớ má tôi, tôi nhớ cánh đồng cỏ và con sông ở Tân Quí Đông nơi tôi ở một thời gian, ít khi tôi thèm nhớ món ăn ngay cả trái cây ngon như sầu riêng mảng cầu măng cụt, nhưng lại nhớ rất nhiều những bài hát, những câu ca dao. Tôi nhớ những người bạn học và những kỷ niệm nho nhỏ lúc đi học, nhưng tôi không nhớ ngôi trường.

Tôi không nghĩ những kỷ niệm tôi hồi tưởng là quê hương. Quê hương, nó là một khái niệm mù mờ hình như tôi chưa bao giờ thật sự suy nghĩ về cái khái niệm này cho tường tận. Có một lần tôi đi từ Sài gòn ra Tuy Hòa chơi. Đi ngang cánh đồng khô khan tôi thấy có một đóa hoa màu đỏ nở trong nắng nóng rực. Hình ảnh ấy theo đuổi tôi mấy mươi năm nay. Tôi vẫn còn nhớ cái đẹp của màu hoa trong không khí khô hạn ấy. Tôi nhớ biển Tuy hòa sóng thật to bờ đá thật cao chớn chở. Tuy Hòa không phải là quê tôi, nó chỉ là nơi tôi đi ngang một lần và chưa có dịp trở lại. Tôi vẫn nhớ đến vùng đất Tuy Hòa nhưng đó không phải là quê hương tôi theo định nghĩa quê hương là nơi người ta sinh ra lớn lên.

Ấy, xin bạn đừng vội mắng tôi là kẻ phụ bạc vong tình. Ra xứ ngoài ăn bơ sữa rồi quên quê hương. Thật ra bây giờ có đủ ăn đủ mặc tôi mới ngồi nghĩ lẩm cẩm về quê hương, chứ những ngày đầu nghèo khổ vất vả tôi chỉ lo cái ăn cái mặc, không có thì giờ để ngủ đừng nói gì nghĩ đến quê hương, một điều rất ư là trừu tượng.

Quê hương mỗi người chỉ một. Như là chỉ một mẹ thôi. Quê hương ai mà không nhớ. Sẽ không lớn nổi thành người. Bây giờ nghe đến câu hát này thì tôi giật mình. Tôi là một trong những người không thể lớn, không thể thành người vì tôi không còn quê hương để nhớ. Tính ra, thời gian tôi ở nước ngoài đã dài hơn thời gian tôi ở Việt Nam. Nhà tôi ở bên này, chồng con tôi ở bên này, tôi không sinh ra ở đây nhưng tôi lớn lên ở đây. Lạ một điều gần ba mươi năm ở Mỹ tôi vẫn không nói tiếng Mỹ trúng giọng như tôi nói tiếng Việt dù tôi bắt gặp mình suy nghĩ bằng tiếng Mỹ và trong giấc mơ tôi thường nói tiếng Mỹ nhiều hơn tiếng Việt.

Aristophanes nói rằng “A man’s homeland is wherever he prospers” tôi xin tạm dịch là quê hương là nơi người ta phát triển về cả tinh thần và vật chất. Đất nước này nuôi tôi, cho ăn, cho đi học. Người xứ này không chắc đã yêu thương tôi chan chứa tràn trề như anh em ruột thịt nhưng từ trước đến giờ cũng chẳng đuổi xua. Đất này lành, còn tôi là loài chim tha phương cầu thực. Như loài chim chỗ nào có thức ăn không ai làm hại mình thì nhận chỗ ấy làm quê hương? Người ta đôi khi có hai bà mẹ. Một mẹ sinh ra mình nhưng vì lý do nào đó không thể nuôi. Và có bà mẹ tuy không đẻ ra mình nhưng nuôi cho nên người. Với những người như tôi, bỏ cha mẹ, bỏ quê quán ra đi tìm chỗ sống đôi khi thấy lạc lõng bàng hoàng. Quê quán nơi mình sinh ra không còn. Nhà cửa nơi mình lớn lên không còn. Tất cả chỉ còn là một quá khứ với dăm ba kỷ niệm trong trí nhớ thì đó có phải là quê hương không? Tôi không còn nghĩ đến Việt Nam như một chỗ để về dù tôi rất muốn được đi thăm như thăm một thắng cảnh trên thế giới. Năm mười năm về thăm cái quốc gia, nơi đó có cái thành phố trong đó có cái căn nhà mình đã ở nhưng bị san bằng giải tỏa rồi. Lưu lại trong cái quốc gia ấy vài ba tuần thì đó có thể gọi là quê hương không? Hay có phải, quê hương là nơi tôi hình thành cái ký ức về nơi ăn chốn ở và người thân. Và nhiều năm sau, nếu có lúc  tôi quyết định về sống ở Việt Nam vì khí hậu thích hợp và giá cả vật chất hợp với túi tiền, và khi ấy tôi ngồi nhớ lại nơi tôi đang sống bây giờ, nơi tôi đã hình thành cái ký ức về nơi chốn tôi sống mấy mươi năm, nơi tôi hằng ngày sử dụng một ngôn ngữ tôi không bao giờ quán triệt, và gọi nơi này là quê hương?

Chú thích: Tấm ảnh đầu là chôm đâu đó trên mạng. Hai tấm sau là của tôi chụp.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s